TÜRKYEDEKİ BİLİMSEL YOLSUZLUKLAR

TÜRKİYE: BİLİMSEL YOLSUZLUKLAR!

Prof. Dr. F. Cankat Tulunay

2022 yılında iki Türk araştırmacı yayınladıkları araştırmada Türkiden yapılan yayınlarda önemli ölçüde bilim dışı olayların olduğunu ve bu yayınların dünyanın çeşitli yerlerinde yayın yapan dergiler tarafından yayınlandıkatan sonra geri çekildiğini (yayının kaldırıldığını) ortaya koydu (Burhan Fatih Kocyigit and Ahmet Akyol: Analysis of Retracted Publications in The Biomedical Literature from Turkey, J Korean Med Sci. 2022 May 09;37(18):e142). Makalelerin geri çekilme sebepleri: intihal (plagiarism), mükerrer yayın (ayni çalışmayı değişik dergilerde aynen yayınlamak), bilimsel ve etik hatalar, sahte hakemlik (fake peer review) ve data manipülasyonu (masa başında uydurma) gibi konular vardı. COVİD döneminde yayınlanan bazı uydurma makaleler daha sonra bazıları tarafından mahkeme kararı ile dergiden ve bizim bu konuda yazdıklarımız sayfamızdan kaldırılmıştı. TUBITAK ve Sanayi Bakanlığından milyonlarda lira destek alan projelerin bir kısmı ya yayınlanmamış veya sahte yayınlar yapılmıştır. Hatta devletten aldıkları fonlarla yurtdışında aşı şirketi kuranlar bile olmuştur. İşin daha acı tarafı Türkiye ile ilgili bilimsel yolsuzluklarla ilgili daha önce de yayınlar yapılmış ama yetkililer kös dinlemişlerdir (Umut Al ve İren Soydal: https://yunus.hacettepe.edu.tr/~umutal/publications/retraction.pdf; Fahad Ahmet ve ark, https://test.acarindex.com/tip-egitimi-dunyasi/turkiye-den-geri-cekilen-bilimsel-yayinlarin-incelenmesi-1308758)

2022 yılında Journal of Korean Medical Science’ta yayımlanan kapsamlı bir analiz, Türkiye kaynaklı biyomedikal literatürdeki geri çekilmiş yayınları inceledi. Araştırmaya göre: Toplam 102 geri çekilmiş makale tespit edildi. Diğer çalışmalarda yalnız Pubmed de bildirilen 147 makale tesbit edildi. 2023 de tüm dünyada 10.000 den fazla makale geri çekilmiştir.

Türkiyeden geri çekilen makaleler arasında en ilginçlerinden birisi Epileptic Disorders dergisinde 12 kişi ile yayınlanan ‘’Clinical and genetic evaluations of rare childhood epilepsies in Turkey's national cohort’’ makalesidir. Bu makale Türkiye'deki çocukluk çağı nadir epilepsilerine dair geniş kapsamlı bir kohort çalışması olması beklenen ancak bilimsel etik ve veri güvenilirliği sorunları nedeniyle resmen geri çekilmiş (retracted) önemli bir yayındır. Derginin ve yayıncının (Wiley) resmi bildirisine göre makale, yayımlandıktan sonra yapılan incelemeler sonucunda geri çekilmiştir. Geri çekilmenin temel nedenler şunlardır:

• Veri Güvenilirliği Sorunları: Makalede sunulan verilerin doğruluğu ve kaynağına ilişkin ciddi şüpheler oluşmuştur.
• Etik Kurul Onayı ve İzinler: Kohort çalışması olarak sunulan verilerin toplanması sürecinde gerekli etik kurul izinlerinin ve kurumsal onayların uygun şekilde alınmadığı veya beyan edilmediği tespit edilmiştir.
• Yazarlık Sorunları: Çalışmaya dahil edilen verilerin sahipliği ve bu verileri kullanma yetkisi olan kişilerin yazarlık listesindeki durumuyla ilgili uyuşmazlıklar belirlenmiştir.

Türkiye verileri, uluslararası literatürde yaşanan sorunlarların da ötesinde. Türkiyedeki sahtekarlık, kandırmaca ve yanıltma yöntemleri:

• Veri manipülasyonu. Araştırma sonuçlarını işe geldiği şekilde değiştirme,
• Veri uydurma: Masa başında, araştırma yapmadan makale yazılması. En zararlı sahtekarlık tipidir.
• Ghostwriting (hayalet yazarlık): Özellikle son senelerde çeşit misafir yazarlık Türkiyeye özeldir.li platformlarda verilen ilanlarda bazı uyanıkların para karşılığı tez ve makale yazmaları yaygınlaşmıştır. Bazı durumlarda tez veya makale sahibi kişi o yazıda ne yazıldığından bile habersiz çıkmıştır.
• Guest writing (misafir yazar): Türkiyede 2 tip misafir yazarlık vardır. Birinci tipte araştırmayı asistan yapar, hocanın ismi birinci yazılır ve çalışmaya hocanı hiçbir katkısı yoktur ve ne yazıldığını da bilmez ama adı yazar olark konulur. İkinci tip misafir yazarlık Türkiyeye özeldir. İkibinli yılların başında özellikle Türkiyenin değişik yerlerinde bulunan bazı cemaat mensupları makalelere birbirlerinin adını koyarak hepsi birden akademik yükselme için yayın sayılarını artırmışlardır ve başta YÖK olmak üzere üniversitelerin bir kısmı buna göz yummuştur. Jüri üyesi olarak bizzat şahit olduğum bir yayında ‘’bir vaka takdimi başlıklı 1.5 sayfalık bir makelede Türkiyenin 6 yerinden altı kişinin ismi konulmuştur.
• İntihal (bilgi hırsızlığı): En yaygın sahtekarlık yöntemlerinden birisidir. Türkiyede bazı rektörlerin bile intihal yaptığı iddia edilmiştir.
• Duplikasyon (aynı çalışmayı tekrar yayımlama): Yayın sayısını artırmak için ayni makaleyi farklı dergiler göndererek yayınlama olayıdır. Bu yöntem özellikle yeteneksiz-muhterisler tarafından sık kullanılır.
• İsmi cismi duyulmamış dergilerde, para ile basım yapan dergilerde, sahibi kendileri olan dergilerde yapılan yayınlar bile maalesef Türkiyede akademik yükseltilmelerde kullanılmış ve kullanılmaya devam etmektedir.

Bilim dünyasında uzun yıllardır konuşulmayan ama artık saklanamayan bir gerçek var:
Sorun yalnızca hatalı ya da sahte çalışmaların yayımlanması değil. o çalışmanın hâlâ “bilim” gibi kullanılmaya devam etmesi ve yıllarca yaşamaya devam eden ‘’ZOMBİ’’ olmalarıdır.

Paxil ve meşhur Study 329 dosyası bu gerçeği bir kez daha yüzümüze çarptı.
Bilimsel olarak ciddi biçimde çürütülmüş, yeniden analizlerle güvenilirliği sarsılmış bir çalışma, bugün hâlâ literatürde duruyor. Üstelik yalnızca durmakla kalmıyor—okunuyor, atıf alıyor, klinik kararları etkiliyor. Buna artık yeni bir isim veriliyor “Zombi çalışmalar”, yani bilimsel olarak ölmüş, ama literatürde yaşamaya devam eden çalışmalar.

2022 yılında Journal of Korean Medical Science’ta yayımlanan bir analiz, Türkiye açısından rahatsız edici bir tabloyu ortaya koydu. PubMed verilerine göre Türkiye kaynaklı 102 geri çekilmiş makale tespit edildi, bunların 86’sı detaylı incelendi. Ortaya çıkan çarpıcı olan bir şey de, bu makaleler geri çekilmiş olmalarına rağmen zombi makale olarak, atıf almaya devam etmeleri ve sahtekar araştırmacılar performans değerlendirmelerinde bunları da aldıkları atıf sayısına eklemeleridir.

Bugün geldiğimiz noktada bilim dünyasının karşı karşıya olduğu kriz, bir “yanlış makale” krizi değildir. Bu bir güven krizidir ve bu kriz, geri çekilmiş makalelerden değil,
geri çekilmemiş ya da çekilse bile etkisi silinmemiş makalelerden beslenmektedir. Bilimde asıl tehlike, yanlışın yayımlanması değil, yanlışın doğruymuş gibi yaşamaya devam etmesidir.

İlişkte Türk yazarların geri çekilen makalelerine örnekler verilmiştir. Geri çekilen çalışmaların büyük ölçüde üniversite kökenli olması, sorunun periferik değil sistemin merkezinde olduğunu göstermektedir. Veri güvenilirliği ve tekrar eden yayın ihlalleri, akademik üretimin kalite kontrol mekanizmalarının yeterince işlemediğini ortaya koymaktadır. Bir yayın 4 ayrı üniversiteden 12 kiş tarafından yapılmış!! Yayınların geri çekildiği kurumlar: Ondokuz Mayıs Universitesi,  İstanbul Universitesi-Cerrahpaşa, Ankara Universitesi, Hacettepe Üniversitesi, Marmara Universitesi, University Sağlık Bilimleri Üniversitesi,  Dışkapı Yıldırım Beyazıt Eüitim Hastanesi, Rize Üniversitesi

1. DÖ, BET. Effect of white noise and lullabies on pain and vital signs in invasive interventions applied to premature babies.
   Pain Manag Nurs. 2021;22(6):724–729. doi:10.1016/j.pmn.2021.05.005.

2. BUA, CC, AH, OS, ÇO. Origin, reality, and clinical importance of the arcade of Struthers: an anatomic study.
   Ann Plast Surg. 2015;75(4):430–434. doi:10.1097/SAP.0000000000000610.

3. YÖ. The relationship of kinesiophobia with depression and anxiety in nursing homes.
   Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2023;27(6):2305–2313.  Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2023;27(23):11200.

4. KMN, et al. The superiority of compressed colchicine tablets over coated colchicine tablets for familial Mediterranean fever.
   Medicina (Kaunas). 2024;60(11):1728. doi:10.3390/medicina60111728.
   Retraction in: Medicina (Kaunas). 2025;61(11):2052.

5. ABC, et al. Early or delayed cord clamping during transition of term newborns: does it make any difference in cerebral tissue oxygenation?
   Ital J Pediatr. 2024;50:120. doi:10.1186/s13052-024-01707-9.

6. KI, et al. Effects of metformin on insulin resistance, androgen concentration, ovulation and pregnancy rates in women with polycystic ovary syndrome following laparoscopic ovarian drilling. J Obstet Gynaecol Res. 2006;32(3):292–298. doi:10.1111/j.1447-0756.2006.00401.x. Retraction in: J Obstet Gynaecol Res. 2010;36(1):218.

7. BM, et al.High prevalence of thyroid dysfunction and autoimmune thyroiditis in adolescents after elimination of iodine deficiency. Thyroid. 2006;16(12):1265–1271. doi:10.1089/thy.2006.16.1265.

8. BFB, et al. The adaptation of the postpartum-specific anxiety scale into the Turkish language.J Reprod Infant Psychol. 2021;39(4):466–480. Doi:10.1080/02646838.2019.1702644.

9. Gİ. Can artificial intelligence and face recognition using deep learning be used to accurately classify patients with congenital adrenal hyperplasia?
   PLoS One. 2025;20(12):e0338701.

10. GN. Vitamin D supplementation during pregnancy inhibits inflammation-related oxidative stress in maternal blood and umbilical cord blood of newborns.
    Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2022;26(22):8205.

11. AH, et al. Dynamic upper airway soft-tissue and caliber changes in healthy subjects and snoring patients during awake respiration.
    AJNR Am J Neuroradiol. 2004;25(10):1846–1850.

12. ÇMF, et al. Femoral shortening osteotomy in total hip arthroplasty for severe dysplasia: a comparison of two fixation techniques.
    Int Orthop. 2023;47(4):1129.

13. STS, et al. The analysis of boric acid effect on epithelial–mesenchymal transition and molecular pathways in human glioblastoma cells.
    Naunyn Schmiedebergs Arch Pharmacol. 2025;398(1):1027.

14. AS, N, POC. Is it possible to obtain long-lasting results with thread lift in the nose?
    J Cosmet Dermatol. 2023;22(6):1863–1869.
15. KSO, AGK, İÇ, MK, ŞB, UM, MFS, ŞE, Gİ, HK, NT, EŞ.
    Do phosphorylcholine-coated and uncoated oxygenators differ in terms of complement and cytokine activation during cardiopulmonary bypass? Perfusion 2017 Nov;32(8):NP2-NP9.
16. Ü.A ve ark., Clinical and genetic evaluations of rare childhood epilepsies in Turkey's national cohort, Epileptic Disord ., 2023 Dec;25(6):924